آثار اقتصادي گردشگري

كشورها و جوامع بصورت فزاينده­اي به اين حقيقت پي برده‌اند كه براي وضع اقتصادي خود بايد ابتكار عمل به خرج دهند و درصدد يافتن راه­هاي تازه اي برآيند. اگر چه در منطقه­هاي مختلف دنيا شرايط متفاوت است، ولي همواره گردشگري عاملي براي پيشرفت وضع اقتصادي بوده است. همچنين اين فعاليت مي تواند موجب تغييرات اقتصادي و اجتماعي شود.

گردشگري از طريق تأثير بر درآمد ملي، اشتغال، تغيير قيمت ها و تراز بازرگاني ملي، اقتصاد كشور را تحت تأثير قرار مي دهد. و پول و جمعيت را از مراکز تمرکز و ثقل صنعتي به سوي روستاها و نقاط طبيعي مي­کشاند و سبب ميگردد تا پول و منافع اقتصادي در تمام سطوح جامعه به طور يکسان پراکنده شود  (رضواني:1379،45) .

تاثيرات اقتصادي گردشگري

الف ـ تأثير گردشگري بر درآمد ملي: ميزان اين تأثير بستگي به نوع سرمايه گذاري و جايگاه اين صنعت در اقتصاد ملي دارد. مثلاً در صورتي كه توسعه آن از طريق سرمايه خارجي صورت گيرد، سود حاصل از اين سرمايه گذاري و پرداخت حق الزحمه كاركنان خارجي مبالغ قابل توجهي ارز غير ماندگار در كشور را شامل مي شود كه به كشورهاي ديگر انتقال مي يابد (ضرغام:37،1375) .

مبادلات خارجي قدرت خريد بالاتري را در بازار بين المللي براي كشوري كه داراي پول كم ارزش است مهيا مي كند. چون كه ممكن است ارز خارجي ابزاري براي خريد كالاهايي باشد كه در محل نمي توانند توليد كنند. گردشگري با توانايي توليد ارز خارجي مي تواند بعنوان يك فعاليت جديد در بعضي از كشورهاي در حال توسعه، شكل يافته و توسعه پيدا كند. براي مثال كشور كنيا نمونه اي از كشورهايي است كه درصد بالايي از درآمد ناخالص ملي (در سال 1989- در حدود90%) آن از محل ارز مسافران و گردشگراني تأمين مي شود كه به اين كشور مسافرت مي كنند و اين رقم در تراز پرداخت ها نقش بسيار مهمي دارد (قادري:54،1380).

ب ـ تأثير گردشگري بر اشتغال: با توجه به اينكه گردشگري يك فعاليت خدماتي كاربر است، عامل مناسبي در ايجاد فرصت هاي شغلي براي نيروي كار ساده بدون تخصص و كارگران نيمه ماهر به شمار مي رود. بطوري كه در برخي كشورهاي در حال توسعه بيش از 50 درصدي نيروي فعال، در فعاليت هايي اشتغال دارند كه مستقيماً و يا بطور غيرمستقيم به گردشگري مربوط است.

اين قبيل كشورها معمولاً تك محصولي هستند. در كشور ما كه فعاليت گردشگري بسيار محدود است، نيروي مشغول به كار در آن كمتر از 5 درصد جمعيت فعال كشور را تشكيل مي دهد (ضرغام: 1375،44).

مقايسه هزينه ايجاد فرصت هاي شغلي ناشي از توسعه گردشگري با ديگر بخش هاي اقتصادي بسادگي ميسر نيست. زيرا بستگي به سطح خدمات حرفه اي اين صنعت دارد.

مثلاً هزينه ايجاد يك فرصت شغلي در تأسيسات اقامتي، بسته به آنكه يك هتل 5 ستاره باشد يا يك مهمان پذير يك ستاره كاملاً متفاوت است. بنابر اين در انتخاب نوع گردشگري مطلوب بايد به حداكثر اشتغال ميسر با در نظر گرفتن سطح تكنولوژي كشور و امكانات موجود توجه شود.

ج ـ تأثير بر قيمت ها: تأثير گردشگري بر سطح عمومي قيمت كالا و خدمات بستگي به جايگاه اين بخش در اقتصاد ملي دارد. افزايش حضور گردشگران در يك ناحيه، انگيزه مناسبي براي توسعه تأسيسات گردشگري به‌وسيله سرمايه گذاران غيربومي است. اين امر عامل مناسبي براي افزايش قيمت زمين در قطب هاي سياحتي به شمار مي رود. افزايش قيمت زمين در مناطق سياحتي، موجب افزايش قيمت زمين در تمام كشور خواهد شد كه نه تنها گردشگران بلكه متقاضيان بخش هاي كشاورزي، صنعتي و اجتماعي را نيز تحت تأثير قرار مي دهد.

كمبود برخي كالاهاي مصرفي ساكنين محلي (مانند نان، گوشت، برنج و ميوه كه عرضه آنها غيرقابل انعطاف است) نيز از تبعات حضور گردشگران بشمار مي آيد. نتيجه اين افزايش تقاضا، تورمي است كه در تمام كشور انعكاس مي يابد. اين تورم را مي­توان با كاهش تقاضاي گردشگري، افزايش توليدات ملي يا افزايش واردات بوسيله ارزي كه مصرف كنندگان خارجي براي آنها مي پردازند مهار كرد. خطر تورم ناشي از توسعه گردشگري، ضرورت برنامه ريزي موثر براي مديريت توسعه بخش گردشگري را آشكارتر مي سازد.

د ـ تأثير بر بودجه عمومي:  بهسازي و توسعه تأسيسات زيربنايي بزرگترين فشار را بر بودجه عمومي كشور وارد مي سازد.

اين تأسيسات (بندر،فرودگاه، جاده، ارتباطات راه دور، شبكه توزيع، آب سالم، برق، گاز، دفع زباله و خدمات بهداشتي) را شامل مي شوند كه براي توسعه و بهبود آنها به ناچار انجام بسياري از خدمات  عمومي به تعويق مي افتد. با وجود اين لازمه تأمين توقعات گردشگران كشورهاي صنعتي، ارتقاء كيفيت و استانداردهاي اين تأسيسات و تجهيزات به سطح آن كشورها است.

توسعه اين قبيل تأسيسات بسيار هزينه بر است ولي موجب آسايش مردم، افزايش سطح زندگي و توقعات آنان مي شود (تقي زاده انصاري:1383،60).

نوشته شده توسط الهام حسینی در سی ام مهر 1386 |

جدول الگوی چرخه حيات گردشگری 

نوشته شده توسط الهام حسینی در بیست و نهم مهر 1386 |

اكوتوريسم اختصار واژه Ecological - Tourism است كه در ادبيات فارسي به جهانگردي زيست محيطي يا طبيعت گردي مشهور شده است. هر چند كه در زبان فارسي بين جهانگردي زيست محيطي و جهانگردي طبيعت گرد تفاوتي قايل نشده‌اند اما اصولاْ دانشمندان اين عرصه تفاوت هايي بين اين دو واژه قايل هستند و اكوتوريسم را زيرمجموعه طبيعت گردي مي‌دانند، امّا به دليل وارد نشدن به مباحث فلسفي بحث اين دو واژه را با كمي اغماض يكسان تلقي مي‌نماييم. 

نوشته شده توسط الهام حسینی در بیست و چهارم مهر 1386 |

صنعت گردشگري به عنوان بزرگترين و متنوع‌ترين صنعت در دنيا به حساب مي‌آيد. بسياري از كشورها اين صنعت پويا را به عنوان منبع اصلي درآمد، اشتغال، رشد بخش صنعتي و توسعة ساختار زيربنايي مي‌دانند. به ويژه در سراسر دنيا در كشورهاي در حال توسعه، يعني در آنجاها كه شكل‌هاي ديگر توسعة اقتصادي مثل توليد يا استخراج منابع طبيعي، از نظر اقتصادي به صرفه نيست يا نقش مهمي در صحنه تجارت و بازرگاني ندارد و به توسعه صنعت گردشگري توجه زيادي مي‌شود.

گردشگري عنصر بزرگ دنياي مدرن است. امروزه كشورهايي كه بيشتر به توسعه اقتصادي خود مي‌انديشند به صنعت گردشگري و فراغت به عنوان يك ضرورت مهم مي‌نگرند. به همين دليل گردشگري در اغلب كشورها به ويژه ممالك غربي گسترش و پيشرفت فوق‌العاده‌اي يافته به طوري كه فرانسه به تنهايي در سال 2005 پذيراي بيش از 75 ميليون گردشگر بوده است که باتوجه به فاصله زماني افزايش قابل توجه بوده است.

(WTO,Tourism Hilight, 2006)

      مطابق نظر سازمان جهاني گردشگري انتظار مي‌رود كه تا سال 2010 تعداد افرادي كه به مسافرت‌هاي بين‌المللي مي‌پردازند به 935 ميليون نفر برسد؛ يعني تقريباً دو برابر تعداد 500 ميليون نفري كه در سال 1993 به خارج از موطنشان مسافرت كرده‌اند. اين رقم براي سال 1950 فقط 25 ميليون نفر بود (لاند برگ، دانلد؛1383) بسياري از فعاليت‌هاي اقتصادي با فعاليت‌هاي گردشگران مرتبط هستند كه از جمله مهمترين آنها مي‌توان به موارد ذيل اشاره كرد: حمل و نقل عمومي، خطوط هواپيمايي، شركت‌هاي اجاره خودرو، خطوط مسافرت دريايي، مسافرت با قطار و وسايل نقليه موتوري، به اين موارد هتل‌ها، مراكز گردهمايي و همايش و ديگر مكان‌هاي اسكان عمومي نيز اضافه مي‌شوند. موارد ديگر عبارتند از بنگاه‌هاي اقتصادي كه مسافرت‌ها را ترتيب داده و انجام آنها را تسريع مي‌نمايند از قبيل سازمان‌هاي مسافرتي و آژانس‌هاي گردشگري و مكانهاي جذب گردشگران از قبيل پارك‌هاي ملي و پارك‌هاي موضوعي كه امكانات تفريحي و سرگرمي را براي بازديدكنندگان فراهم مي‌آورند. بسياري از بنگاه‌هاي ديگر نيز در فعاليت‌هاي مربوط به گردشگري سهيم هستند كه رستوران‌ها يكي از موارد آن مي‌باشند (لاندبرگ، دانلد، 1383).براساس پيش‌بيني‌هاي سازمان جهاني جهانگردي، تا سال 2000 تعداد جهانگردان به 650 ميليون نفر بالغ خواهد شد. حال آنكه جمعيت جهان در سال 1000 ميلادي، فقط 500 ميليون نفر بوده است. در سال 1993 علي رغم ركود اقتصاد جهاني تعداد جهانگردان به 500 ميليون نفر رسيد. درآمدهاي حاصل از بخش جهانگردي نيز به 304 ميليارد دلار رسيد. اين مبلغ، نمايانگر 8% صادرات كالاهاي تجاري و 30% صادرات خدمات است. در ميان صادرات كالاها و خدمات، جهانگردي مكان اول جدول را به خود اختصاص داده و بالاتر از صادرات نفت، اتومبيل و تجهيزات الكترونيكي قرار گرفت. بنابر پيش‌بيني‌هاي سازمان جهاني جهانگردي تعداد جهانگردان بين‌المللي، در پايان دهة 1990 م تا 8/3% و در پايان دهه اول قرن بيست و يكم، تا كمي بيش از 5/3% افزايش خواهد داشت.

ویژگی های جهانگردان بين‌المللي

يكي اينكه جهانگردي، عمدتاً در كشورهاي توسعه يافته وجود داشته است. وقت آزاد بهتر و بيشتر برابر شده است با سير و سفر بيشتر. در سال 1960، بيش از 96% مسافرت‌هاي خارجي در اروپا و آمريكا ثبت شد. اين رقم، در سال 1993 نيز تقريباً 80% بود.

دوم اينكه جهانگردي در مناطق نزديك كشورهاي پيشرفته و توسعه يافته متمركز شده است. به طور كلي هر چه كشورها به يكديگر نزديكتر باشند، تبادل مسافر بيشتري بين آنها صورت خواهد گرفت. جهانگردي درون منطقه‌اي قسمت عمده جهانگردي را تشكيل مي‌دهد(داس ويل، راجر؛ 1379).

بدون ترديد بسياري از کشورهاي جهان در رقابتي نزديک به دنبال کسب منافع و مزاياي هر چه بيشتر اجتماعي، اقتصادي و سياسي در کشورهاي متبوع و بالا بردن سطح اشتغال ناشي از بهينه سازي اين صنعت هستند. يقيناً بهره برداري از فرصتهاي موجود در صنعت گردشگري، مانند هر فعاليت ديگري مستلزم اتخاذ سياستهاي اصولي و طرح برنامه هايي مبتني بر تحقيقات و مديريت علمي مي باشد.

يکي از اساسي ترين فعاليت هاي دولت ها طراحي و تدوين سياست ها و برنامه هاي کلان است (هال و جنکينز، 1378، 17). سياستها و برنامه هاي کشور به جهانگردي به عنوان ابزاري مؤثر در ادامه روند توسعه سياسي، فرهنگي و اقتصادي توجه خاصي مبذول مي شود.

با نگاهي کوتاه به آمارها و روندهاي رشد ارايه شده از سوي سازمان جهاني جهانگردي درمي يابيم که اين صنعت چه آثار مهمي بر اقتصاد جهاني گذاشته است و اين خود بيانگر اهميت و گسترده بودن نقش آن در کشورها مي­شد (www.world-tourism.org).

عليرغم گسترش روزافزون و پرشتاب صنعت جهانگردي در سطح دنيا و با وجود منابع فراوان، جذب جهانگرد در کشور ما، طبق آمارهاي موجود حاکي از عدم موفقيت اين صنعت در کشور ما است.

(گزارش سالانه سازمان ايرانگردي و جهانگردي، سازمان مديريت و برنامه ريزي کشور، 1378-1377).

اکنون کشور ما در مقطع ورود به مرحله اي خاص از تاريخ حيات اقتصادي خود است که داشتن تحليل ها و برنامه هاي واقع بينانه از آن به برنامه ريزان کمک خواهد کرد تا با اتخاذ سياست هاي مناسب از وقوع پديده­اي نامطلوب جلوگيري نمايد. مهمترين ويژگي­هاي مقطع جديد اقتصاد ايران را مي توان کاهش شديد بهره وري منابع مادي و انساني جامعه، تحولات هرم سني جمعيت و عرضه قابل توجه نيروي متقاضي کار، عدم ساز و کارهاي ايجاد کننده رشد بالا و پايدار نام برد (سند برنامه سوم توسعه، 1378).

شرايط و وضعيت اقتصادي و اجتماعي کنوني کشور ما به گونه اي است که ايجاب مي نمايد با بازنگري در امکانات و توانمندي هاي موجود، چاره اي براي مقابله و مواجهه با معظلاتي همچون وابستگي به نفت، رشد نيروي کار و افزايش نگران کننده بيکاري بيابيم. توانمندي هاي بالقوه کشور ما در صنعت جهانگردي از جمله عرصه هايي است که در صورت بالفعل شدن مي تواند در رفع بسياري از معضلات و مشکلات ذکر شده مؤثر و کارساز باشد.

امروزه صنعت جهانگردي در دنيا يکي از منابع مهم درآمدزايي کشورها محسوب مي شود و به عنوان گسترده ترين صنعت خدماتي دنيا، جايگاه ويژه اي در عرصه هاي اقتصادي، فرهنگي و اجتماعي و سياسي به خود اختصاص داده است، بطوريکه براساس آخرين گزارش سازمان جهاني جهانگردي(WTO) در سال 2005 حدود 763 ميليون نفر جهانگرد در بازار جهاني گردشگري جابه جا شده اند. درآمد حاصل از مجموع سفرهاي گردشگري کشورهاي جهان در اين سال حدود 623 ميليارد دلار بوده است.

بررسي­ها نشان مي دهد سهم کشورهاي اروپايي از بازار جهاني جهانگردي در سال 2005، 5/54 درصد، کشورهاي آمريکايي 5/16 درصد، آسيا و اقيانوسيه 20 درصد، خاورميانه 6/4 درصد و کشورهاي آفريقايي 4/4 درصد بوده است (TWO, Tourism Highlights, 2005).

در اين ميان کشور ما با داشتن قدمت تاريخي چندين هزار ساله و با وجود داشتن جاذبه هاي بيشمار فرهنگي و طبيعي گردشگري که به لحاظ منابع جذب جهانگرد در رده 10 کشور برتر دنيا قرار گرفته، (گزارش سازمان ايرانگردي و جهانگردي، سازمان مديريت و برنامه ريزي کشور، 1378)، داراي سهم اندکي در بازار جهاني مي باشد به طوريکه براساس آخرين گزارش سازمان جهاني جهانگردي، ايران توانسته است 6/1 ميليون نفر جهانگرد را به خود جذب کند و درآمد حاصل از ورود اين جهانگرد بالغ بر 074/1 ميليون دلار بوده است که در منطقه آسياي جنوبی تنها 1/22 درصد از بازار جهانگردي را دارا مي باشد. اين در حالي است که کشور هندوستان نيز که در اين منطقه قرار دارد، توانسته است 9/44 درصد از بازار جهانگردي را به خود اختصاص دهد (TWO, Tourism Highlights, 2005)، که با توجه به موقعيت و منابع ايران در سطح دنيا سهم ايران حتي به سختي به 1/0 درصد مي رسد که سهم بسيار ناچيزي است.

واضح است که موفقيت در اين صنعت و دست يابي به عوايد و منافع مادي و غيرمادي حاصل از آن قبل از هر چيز مستلزم انجام مطالعات جامع و همه جانبه براي شناسايي ابعاد و امکانات و محدوديت هاي توسعه کشور مي باشد.

تعاريف جهانگردي

به دليل چند وجهي بودن و ميان رشته اي بودن جهانگردي، از ديدگاه هاي مختلفي اعم از اقتصادي، جامعه شناختي، جغرافيايي و مديريتي مي تواند مورد بررسي قرار گيرد. شايد به همين دليل است که تا کنون تعاريف متعددي از جهانگردي با توجه به ديدگاه رشته هاي مختلف صورت گرفته است.

آرتور بورمن (1931) جهانگردي را چنين تعريف کرده است: «جهانگردي مجموعه مسافرتهايي را در بر مي گيرد که به منظور استراحت و تفريح و تجارت يا ديگر فعاليت هاي شغلي و يا اينکه به منظور شرکت در مراسم خاص انجام گيرد و غيبت شخص جهانگرد از محل سکونت دايم خود در طي اين مسافرت موقتي و گذرا مي باشد. بديهي است کسانيکه اقدام به مسافرت هاي شغلي منظمي بين محل کار و زندگي خود مي کنند مشمول اين تعريف نمي­شوند». از ديدگاه بازاريابي و بازاريابان گردشگري به مجموعه فعاليتي گفته مي شود که در جريان مسافرت يک گردشگر اتفاق مي افتد. اين فرايند شامل هر فعاليتي که در جريان مسافرت يک گردشگر اتفاق مي افتد مي شود. اين فرايند شامل هر فرايندي از قبيل برنامه ريزي سفر، مسافرت به مقصد، اقامت، بازگشت و حتي يادآوري خاطرات آن نيز مي شود. همچنين فعاليت هايي را که گردشگر به عنوان بخشي از سفر انجام مي دهد نظير خريد کالاهاي مختلف و تعامل ميان ميزبان و ميهمان را نيز در بر مي گيرد. بطور کلي مي توان هر گونه فعاليت و فعل و انفعالي را که در جريان سفر يک سياحتگر اتفاق مي افتد گردشگري تلقي کرد (Lumsdon, les,1997,).

در سال1942 اقتصاددان هاي سوييسي که بيشتر جهانگردي را محور تحقيقات و مطالعات خود قرار داده بودند، تعريف نسبتاً بهتري به دست دادند که از آن جمله مي توان از تعريف هونزيکرـ کراپف نام برد. به عقيده آنان جهانگردي عبارت است از ظهور مجموعه روابطي که از مسافرت و اقامت يک نفر غيربومي بدون اقامت و اشتغال دايم در يک محل به وجود مي آيد. اين تعريف مدتها از جانب انجمن بين المللي متخصصين علمي جهانگردي يعني AIEST مورد قبول قرار گرفت (رضواني،علي اصغر؛1374).

در مسابقاتي که اتحاديه بين المللي جهانگردي براي به دست آوردن يک تعريف جامع از جهانگردي گذشته بود، تعريف زير از ميان تعاريف به دست آمده برگزيده شده، بر طبق اين تعريف، جهانگردي عبارت است از مجموعه تغييرات مکاني انسان ها و فعاليتي است که ازآن منتج مي شوند. اين تغييرات خود ناشي از به واقعيت پيوستن خواست هايي است که انسان را به جابه جايي وادار مي کند و بالقوه در هر شخصي با شدت و ضعف متفاوت وجود دارند (رهنمايي،تقي؛25:1369).

سازمان جهاني جهانگردي تعريف ذيل را در مورد جهانگردي ارايه کرده است: «جهانگردي يا گردشگري، مجموعه کارهايي است که فرد در مسافرت و در مکاني خارج از محيط محصول خود انجام مي دهد، اين مسافرت بيش از يک سال طول نمي کشد و هدف ان تفريح، تجارت يا فعاليت هاي ديگر است»   ( W.T.O, 1997).

در تمام تعاريف بالا، اشتراکاتي از قبيل جداشدن فرد از محل زندگي دايمي خود، موقتي بودن سفر و فعاليت هايي مانند تفريح و سرگرمي و يا بازديد مشاهده مي شود.

تعاريف جهانگرد

اصطلاح توريست (جهانگرد) از قرن نوزدهم معمول شد در آن زمان اشراف زادگان فرانسه مي بايست براي تکميل تحصيلات و کسب تجربه هاي لازم زندگي اقدام به مسافرت نمايند اين جوانان در آن زمان توريست ناميده مي شدند و بعدها در فرانسه اين اصطلاح در مورد کساني به کار مي رفت که براي سرگرمي و وقت گذراني و گردش به فرانسه سفر مي کردند و بعداً با تعميم بيشتر به کساني اطلاق مي شد که اصولاً به اين منظور به سفر مي رفتند. کم کم کلمه توريست به بعضي زبانهاي ديگر وارد شد و از آن واژه توريسم به وجود آمد، از همان زمان توريست و توريسم به بعضي از مسافرت ها و مسافريني گفته مي شود که هدف آنها استراحت، گردش، سرگرمي و آشنايي با مردم بود و نه کسب درآمد و اشتغال به کار. در زبان فارسي اصطلاح سياح در گذشته به کساني گفته مي شد که با هدف و منظور شخصي دست به سفرمي زنند، مانند ناصر خسرو، سعدي و اين واژه در زبان فارسي تا نيمه اول قرن بيستم در معني فوق به کار مي رفت تا آنکه دو واژه جهانگرد و جهانگردي جاي آن را گرفت اما در اروپا گر چه در قرن هفدهم احتياج به چاپ کتاب راهنمايي جهانگردي احساس شد ولي تعداد کساني قادر بودند براي سرگرمي و استراحت اقدام به سفر به يک کشور خارجي نمايند بسيار کم و محدود بود و اين عدم امکان و محدوديت تا قرن نوزدهم ادامه داشت، زيرا مسافرت ها اغلب طولاني و ناراحت کننده بودند و وسايل حمل و نقل سريع و راحت وجود نداشت، مخارج حمل و نقل و مسافرت نيز بسيار گران تمام مي شد. در سال 1925 کميته مخصوص آمارگيري مجمع ملل افراد زير را جهانگرد شناخت:

1ـ کساني که براي تفريح و دلايل شخصي با مقاصد پزشکي و درماني سفر مي کنند.

2ـ کساني که براي شرکت در کنفرانس ها، نمايشگاه ها، مراسم مذهبي، مسابقات ورزشي و از اين قبيل به کشورهاي ديگر سفر مي کنند.

3ـ کساني که به منظور بازاريابي و امور بازرگاني سفر مي کنند.

4ـ افرادي که با کشتي مسافرت مي کنند و در بندري در مسير راه تا 24 ساعت اقامت مي نمايند (فيض بخش،علي ؛1355).

سازمان جهاني جهانگردي (W.T.O) ضمن انجام يک تقسيم بندي بين اصطلاحات جهانگرد يا گردشگر (Tourist) گردشگر يک روزه (Same day visitor)، ديدار کننده (Visitor) و مسافر (Traveler) تعاريف ذيل را ارايه مي دهد:

ـ جهانگرد يا گردشگر (ديدار کننده يک شبه): مقصود کسي است که دست کم يک شب در يک اقامتگاه عمومي يا خصوصي، در محل مورد بازديد بسر برد.

ـ گردشگر يک روزه کسي است که يک روز به مکان ديگري مي رود ولي شب را در آنجا نمي گذراند.

ـ ديدار کننده کسي است که به مکاني غير از محيط معمولي خود مسافرت مي کند کمتر از 12 ماه متوالي در آنجا بسر مي برد و هدف اصلي از اين مسافرت اين نيست که در مکان مورد بازديد در ازاء دريافت پول کار کند.

ـ مسافر کسي است که بين دو يا چند نقطه مسافرت کند (واي گي،چاک؛ 22:1382).

نوشته شده توسط الهام حسینی در بیست و سوم مهر 1386 |

ژئوتوريسم :نوعي توريسم فرهنگي و طبيعي است كه ارتباط تنگاتنگ با پديده هاي زمين شناسي دارد و گاه باعث جذب بيننده هاي متخصص مي شود. ژئوتوريسم بر پايه بسياري از اكتشافات عجاب انگير رخ مي دهد كه در نتيجه آن باعث كشف ميراث طبيعي مي شود. آنچه كه گفته شد تنها در معني محدود نمي شود بلكه دامنه وسيعي از پتانسيل هاي توريسم طبعيت را در دل خود جاي مي دهد. امروزه در كشور ما هنوز چيزي بعنوان ژئوتوريسم معرفي نشده و عملاً به اين شاخه از توريسم مجالي داده نشده در صورتي كه اغلب افراد براي مشاهده پديده هايي ميروند كه كاملاً در اين دسته قرار دارد مانند تورهاي كوير. يكي از عاليترين صفات زمين شناسي اين است كه هر كجا برويد زمين هم هست. امروزه در بيشتر كشورهاي دنيا ، ژئوتوريسم، واژه اي شناخته شده است. گردشگران داخلي و خارجي از پديده هاي منحصر به فرد و ديدني هاي مربوط به علوم زمين ديدن مي‌كنند.

نوشته شده توسط الهام حسینی در بیست و سوم مهر 1386 |

در نظرسنجي از عده‌اي جهانگردان خارجي كه ‌در شب آخر اقامتشان در ايران به عمل آمد، آنها به تمام عوامل اقامتي درايران نمره‌هاي كم دادند و تنها برای ميهمان نوازي ايرانيان نمره كامل قائل شدند. مطالعه خدمات هتل ها از دیدگاه جهانگردان و تجاری که زیاد سفر می‌کنند و تجزیه و تحلیل آنان از عملکرد هتل ها و مقایسه نوع خدمات ارایه شده در هتل های مختلف از دیدگاه آنها می‌تواند معیار مناسبی در ارائه خدمات بهینه باشد و در برنامه‌ریزی، دست‌اندرکاران را یاری رساند. بايد اعتراف كرد شرايط ميزباني از گردشگران خارجي در ايران نه تنها درحد استاندارد نيست، بلكه با كمترين استانداردهاي جهاني فاصله بسیاری دارد! درايران، هتل ها با همديگرسنجيده و ستاره‌گذاري مي‌شود و به استانداردهاي جهاني اعتنايي نمي‌شود. با وجود خدمات ارايه شده درهتل ها و اقامتگاه هاي كشور، متأسفانه بسياري از هتل ها در خدمات‌رساني به جهانگردان خارجي ضعيف هستند. امروزه قسمت اعظم درآمد ملی کشورها از محل هتل ها و ارائه خدمات به مسافران حاصل می‌شود و بسیاری از کشورها تنها دارای صادرات خدمات گردشگری و تاسیسات آن می‌باشند و از این راه کمبودهای ملی خود را جبران می‌کنند. در زمینه اشتغال هتلداری و فن پذیرائی از میهمانان و خدمت به آنان در واقع میزبانی از جمله مهمترین و اصلی‌ترین امور اشتغال‌زائی جهانگردی می‌باشد، بیش از نیمی از نیروی شاغل در صنعت جهانگردی در بخش هتلداری فعالیت می‌کنند. که این مهم ضرورت توجه مسئولان کشور را به بخش هتلداری نیاز دارد كارشناسان این صنعت در ايران معتقدند که آشنا نبودن كاركنان هتل ها به خدمات دهي متناسب با استانداردهاي جهاني، پايين بودن تحصيلات كاركنان (۸۶درصد كمتر از ديپلم ) بالا بودن سن كاركنان (ميانگين سن ۴۰ سال و حد متوسط سابقه كار ۲۴ سال ) و... از عوامل مهم در پس زدن گردشگران در ديدار از ايران است. در این مقاله سعی شده است با بیان مختصری از تاریخچه هتلداری در دنیا و نشان دادن آمار و ارقام مقایسه‌ای آن با ایران و معرفی انواع مختلف مراکز اقامتی، نقش آن را در توسعه و پیشرفت صنعت گردشگری کشور بررسی کنیم.

نوشته شده توسط الهام حسینی در بیست و یکم مهر 1386 |

اصولاً بازار گردش ها و مسافرت ها در مناطق شهري و پيشرفته توسعه مي يابد. بسياري از ساکنان اين مناطق پيشرفته مي خواهند از اين محيط بسيار تصنعي و متجدد فرار کنند و به مناطق کمتر توسعه يافته و بي آلايش پناه ببرند. اينها به گردش يا سفر به مناطق روستايي مي روند. به زحمت مي توان بصورتي دقيق مشخص کرد که چه تعدادي به اين گونه گردش ها يا مسافرتها مي روند (واي گي،چاک؛ 1377: 181).

نمونه گردش يا مسافرت به مناطق روستايي سفرهايي است که مردم به مناطق کشاورزي مي روند و اين مسافرت را مي توان در اروپا مشاهده کرد. براي مثال، در اتريش بيش از 21 هزار مزرعه وجود دارد که در آنها حدود 109 هزار اتاق براي کساني که در سال 1994 به تفريح يا تماشاي اين مکان ها مي رفتند اختصاص يافته بود. يکي از ويژگيهاي عمده اين گونه سفرها يا گردش ها تجربه اي است که افراد در محيط کاملاً متفاوت به دست مي آورند و مي بينند که شيوه زندگي افرادي که در آن مکان ها زندگي مي کنند تا چه اندازه با زندگي در شهرهاي امروزي متفاوت است. به سبب همين ويژگي هاي است که مشخصات محيطي مقصد براي مسافر اهميت زيادي دارد. گردش يا سفر به قصد ديدن از مناطق روستايي يا با هدف فرهنگي يا حادثه جويي به عنوان بخشهايي از اين صنعت بحساب مي آيند که دوام و بقا و ثبات اين صنعت را در آينده تضمين مي کند (واي گي،چاک؛ 1377: 182).

نوشته شده توسط الهام حسینی در بیستم مهر 1386 |

بر اساس برآوردWTO در حالی که رشد عمومی صنعت گردشگری برای نخستین دهه در پیش رو ( 2000 تا 2010 ) بین 4/3 تا حداکثر 7/6 درصد پیش بینی می شود، یافته های موجود بیانگر آن است که بیشترین قسمت از این رشد در بخش اکوتوریسم به وقوع پیوسته و به طور کی رشد این بخش بین 10 تا 30 درصد خواهد بود.به این ترتیب انتظار می رود تا یک دهه دیگر شمار طبیعت گردان که اکنون هفت درصد از کل مسافران جهان را شامل می شود، به بیش از بیست درصد برسد. (برآوردLindberg 1997 و Reinsold1993 منتشر شده در سایت WTO در اینترنت ).دسته بندی مورد اتکاء در پژوهش مذکور، اکوتوریسم را آن بخش از سفرهایی که به منظور لذت بردن از حضور در طبیعت و نیز دیدار از جاذبه های آن انجام می شود تعریف کرده است این تعریف در وجه عام خود جامع نبوده و بخش های مهمی همچون توریسم ورزشی، توریسم کوچ روستاگردی و ... را در برنمی گیرد. قطعاً با افزودن این بخش به دسته بندی فوق، سهم اکوتوریسم در صنعت گردشگری دهه آینده جهان بسیار افزون تر شده و بر اساس برخی برآوردهای دیگر ( از جمله آنچه که Fillion در سال 1994 انجام داده است ) حتی از 50 درصد کل سفرهایی که در جهان انجام می شود نیز فراتر خواهد رفت.

نوشته شده توسط الهام حسینی در بیستم مهر 1386 |

مقصود از گردش هاي فرهنگي بحث درباره آن بخش از اين صنعت است که بر جذابيت هاي فرهنگي توجه خاصي مي کند. اين جنبه هاي جذاب متفاوت اند و شامل کارهاي انجام شده، موزه ها، نمايشگاه ها و از اين قبيل چيزها مي شود (واي گي،چاک؛ 1377: 177).

گردشگري فرهنگي ارتباط نزديکي با گردشگري با علايق ويژه دارد ولي حوزه آن وسيع ترمي باشد. مسافرت بمنظور آشنايي با ساير فرهنگ ها و ديدن جنبه هاي هنري فرهنگ هاي قديمي به زمان هاي رم و يونان قديم باز مي گردد. امروزه اين نوع از گردشگري شهرت بسياري پيدا کرده و از سوي سياستگذاران جهانگردي با اقبال بالايي روبرو شده و بعنوان يک شکل بسيار خوب از گردشگري «گردشگري هوشمندانه» شناخته مي شود.

گردشگري فرهنگي بسياري از عناصر بازار گردشگري را مشتمل مي شود:

1ـ بازديد از جاذبه ها و مقاصد قديمي و حضور در جشن هاي سنتي

2ـ سفر به قصد استفاده از غذاها و شراب هاي محلي، منطقه اي

3ـ تماشاي رخدادها ورزشي سنتي و شرکت در فعاليت هاي تفريحي محلي

4ـ بازديد از کارگاه ها شامل مزارع، مراکز صنعتي يا کارخانجات (Swarbrook and  Horner; 2005, 36-37:).

نوشته شده توسط الهام حسینی در نوزدهم مهر 1386 |

اصطلاح کوچ

   الف) واژه کوچ در فرهنگ هاي معتبر فارسي
   کلمه کوچ در فرهنگ هاي فارسي تعابير گوناگوني دارد از جمله:
   -از منزل و مقامي به منزل و مقام ديگر روانه شدن.
   -از منزل به منزل رفتن، با اين و اهل و عيال و اسباب خانه و کوچيدن مصدر آن است.
   -انتقال، مهاجرت و انتقال ايل يا لشکر از جايي به جاي ديگر.
   -رحيل ـ مهاجرت ـ جابجايي که لفظ ترکي است.  با توجه به گسترش لغوي کوچ که در حالت کلي مفهوم حرکت و جابجايي را مي دهد مي توان استنباط کرد که حرکتي است گسترده با تمام اسباب و لوازم زندگي و اهل بيت که جهت تداوم زندگي و ادامه معيشت در ارتباط با تغييرات طبيعي محيط بويژه تغييرات آب و هوايي و رويش گياهي انجام مي گيرد.

ب) واژه کوچ و کوچ نشيني از نظر دانشمندان غيرجغرافيا

   -دکتر اسکندرامان اللهي منظور از زندگي کوچ نشيني آن نوع زندگي است که در آن انسانها از راه پرورش حيوانات و معمولاً با برخورداري از فرآورده هاي کشاورزي زيست مي کنند و در پي چراگاه هاي طبيعي ساليانه از محلي به محل ديگر کوچ مي کنند.
   -کتاب ايلات و عشاير به نقل از ابن خلدون : مردمي که معاش خويش را از راه پروش چهارپايان بدست مي آوردند و ناگزيرند براي جستجوي چراگاه ها ، آب و ... در حال حرکت و بيابانگرد باشند.
   -دکتر ايرج افشار سيستاني: ايشان در کتاب معتبر خود (مقدمه اي بر شناخت ايلها، چادرنشينان و طوايف عشايري ايران) از قول دانشمندان صاحبنظر تعريف کوچ نشيني را به تعبير ديگري آورده اند. بطوريکه:
   محقق دانشمند، پرويز ورجاوند زندگي چادرنشيني يا نوماديزم شباني را چنين توصيف کرده است، شيوه اي از زندگي جابجايي ساليانه و موسمي که گروهي از مردم همراه با چهارپايان خود از محل چادرهاي اردوي زمستاني تا چراگاه هاي تابستاني بمورد اجراء در مي آورند و مجدداً در فصل سرما به اردوگاه زمستاني باز مي گردند.
   امير آشفته تهراني: معتقد است که کوچ نشين کسي است که در گذر يک سال زيستگاهش دو يا چند بار جابجا شود و يک زيستگاه معين برنگزيند.
   دکتر کاظم وديعي: براين باور است که زندگي کوچ نشيني اساساً و عمدتاً مبتني بر دامداري و يا رمه گرداني و بطور کلي پرورش دام است.
   ضمناً رضا مستوفي الممالکي کوچ را بدين صورت تعريف مي کند: کوچ عبارتست از حرکت مداوم فصلي يا سالانه که متقابلاً بين دو محيط مختلف الطبيعه و مطابق با يک جدول تنظيم شده با تغييرات طبيعي محيط (بويژه تغييرات اقليمي و رويش گياهي)، انجام گيرد. پديده کوچ، اولين هماهنگي و سازش انسان با محيط طبيعي مي باشد که البته جبر محيطي در آن مسلط بوده است. در کوچ سه مسئله مورد توجه است بطوريکه:

 ۱. کوچ معمولاً حرکتي دو طرفه و متقابل بين دو محيط است.
 ۲. کوچ نتيجه تسلط جبر طبيعي است که انسان جهت فراز از آن ، اين پديده را ابداع کرد.
 .3زمان کوچ منطبق بر تغييرات محيط طبيعي است نه اختيار انسان.
   آنچه که از تعاريف دانشمندان مذکور استنباط مي گردد، اينست که اگر چه جملات و عناوين تعريف از نظر دستوري و ادبي با هم متفاوتند اما تأکيد همه در تعريف کوچ و کوچ نشيني به چند مطلب عمومي بوده و متفق القول هستند، بطوريکه:
   -جملگي به معيشت دامداري و شغل شباني که همراه با تربيت چارپايان مقيد است تأکيد کرده اند.
   -در تمام تعاريف به شيوه متحرک دامداري و جابجايي به مراتع موسمي جهت تعليف طبيعي دام ها اشاره شده است.
   -در بطن جملات و اصطلاحات به محيط هاي طبيعي که بر حسب شرايط حاکم طبيعي در بعضي از فصول مساعد و در فصول ديگر نامساعد جهت استقرار انسان و دام است اشاره شده که تأثير عملکردهاي آب و هوايي، رويش گياه و منابع آب را مشخص مي کند و اينکه طبيعت و تغيير شرايط طبيعي همراه با رواج معيشت دامداري محرک اصلي کوچ و پيدايش زندگي کوچ نشيني است مدنظر مي باشد.

نوشته شده توسط الهام حسینی در هجدهم مهر 1386 |

     اكوتوريسم بهره برداري جديدي است از طبیعت كه می بتواند سود بيشتري از انواع محصولات اصلي يك جنگل شاخه زاد براي ساكنين محلي و همچنين دولت فراهم آورد. تجربه در كشورهاي در حال توسعه نشان داده است كه اكوتوريسم ممكن است بتواند بخش مهمي از يك برنامه اقتصادي كلان و پايدار در منطقه باشد. علاوه بر اين اكوتوريسم انگيزه قدرتمند و جديدي است كه توانسته محل هاي طبيعي با جذبه گردشگری را در مناطق مختلفي از جهان حفظ كند و از اين رو بدل به وسيله اي براي حفاظت از منابع طبيعي شده است. از اين رو حفاظت از منابع طبيعي در مناطقي كه چنين ارزش هايي براي مردم روشن شده باشد به شكل دوجانبه اي صورت مي پذيرد. به همين خاطر يافتن منافع اقتصادي روشن و قابل اتكاء مربوط به اكوسيستم هاي طبيعي امري جدي و نيازمند توجه مخصوص است.در يك دنياي ايده آل، گردشگری پايدار به بهای طبيعت افزوده و از توسعه صنايعي كه باعث ورود گازهاي گلخانه اي به هوا مي شوند جلوگيري مي كند. شايد پروژه ناسودآور «درختاني براي آينده» بتواند تاثيرات منفي انسان بر روي محيط زيست را جبران كند. هر درختي كه كاشته مي شود در طول ۳۰ سال ابتدايي رشد فعال خود در حدود ۵۰ پوند از دي اكسيد كربن وارد شده به اتمسفر را جذب مي كند. بيل لايگون (B.Ligon) مدير اجرايي پروژه «درختاني براي آينده» مي گويد: «از سال ۱۹۸۹ تاكنون بيش از ۲۰ ميليون تنه درخت در بخش هايي از جهان كه از رويش گياهي تهي شده اند كاشته شده است. در واقع هدف اين سازمان، جوان كردن زيستگاه هاي لخت شده در بيش از ۶۰ كشور جهان است.»

نوشته شده توسط الهام حسینی در هفدهم مهر 1386 |

مجموعه ايل بختياري همراه با سنن و شيوه‌هاي خاص زندگي، به تنهايي يكي از جاذبه‌هاي بي‌نظير و چشم گير اين منطقه است. زندگي ايلي با الگوي سكونت و آداب و رسوم ويژه، مورد علاقه سياحان و ديدار كنندگان داخلي و خارجي است. اين جاذبه علاوه بر آن‌كه ديدار كنندگان عادي را به سوي خود جلب مي‌كند، مي‌تواند مورد توجه دانشجويان و دانش پژوهان علوم اجتماعي و انساني قرار گيرد.  يكي از ديدني‌هاي جالب توجه كوچ ايل بختياري است. اگر چه در دهه‌هاي آغازين قرن حاضر گروه هاي كثير ايل بختياري نيز همانند ساير ايلات و عشاير ايران ” تخته قاپو“ ( يكجانشين) شدند، اما هنوز هم بخشي از ايل، كوچ رو و متحرك است. كوچ روهاي بختياري، زمستان را دشت‌هاي شرق خوزستان و تابستان را در بخش هاي غربي منطقه چهارمحال و بختياري به سر مي‌برند. آنها هر ساله از اواخر ارديبهشت‌ماه از پنج مسير مختلف همراه با مبارزه‌اي خستگي ناپذير با سختي‌هاي طبيعت، ضمن عبور از رودخانه‌ها، دره‌ها و پشت سر گذاشتن بلندي‌هاي زرد كوه در مناطق معيني از دامنه‌هاي زاگرس پراكنده مي‌شوند و قريب سه ماه در اين منطقه مي‌مانند و با چراي دام‌ها در مراتع سرسبز به رمه‌داري مشغول مي‌شوند. نحوه معيشت و زيست، الگوي سكونت و کوچ، سنت‌ها و آداب و رسوم و باورها و...از جمله جاذبه‌هاي ديدني اين شيوه زندگي که یکی از ابتدائی ترین روش های معیشت در دنیا می باشد، است. در اینجا به معرفی مختصری از جاذبه های عشایر که می‌توانند جهت عشایرگردی مورد توجه علاقه مندان قرار گیرند می پردازیم:

نوشته شده توسط الهام حسینی در هفدهم مهر 1386 |

 يكي از رشته‌هاي تخصصي اكوتوريسم است كه به معرفي پديده‌هاي زمين‌شناسي به گردشگران با حفظ هويت مكاني آنها مي‌پردازد.ژئوتوريسم از علوم ژئومورفولوژي، ژئوتكنيك، ژئوفيزيك زميني، ژئوشيميايي و كليماتولوژي بهره برده و كارشناسان علوم زمين و علاقه‌مندان به طبيعت را براي بازديد از جاذبه‌هاي زمين دعوت مي‌كند. حفظ محيط زيست و چشم‌اندازهاي آن، عدم تغيير و خودداري از دخالت انسان در بر هم زدن چهره زمين از اهداف اصلي ژئوتوريسم است.ژئوتوريسم زيرمجموعه توريسم پايدار بوده و هدف آن حفظ منابع گردشگري در مقاصد است. يعني هدايت گردشگران به نحوي كه محل مورد بازديد براي نسل هاي آينده هم همانطور باقي مانده و قابل استفاده باشد. ژئوتوريسم اين امكان را براي محققان و بهره‌برداران به وجود آورده است كه بتوانند محيط را بهتر و كيفيت بازديد را ارتقاء دهند به طوري كه دخالت انسان در زمين منجر به نشان دادن برجستگي ويژه و تازه‌اي از طبيعت گردد. تبديل كارخانه كنسروسازي خليج «مونته‌ري» در كاليفرنيا به آكواريوم بزرگ دريايي، ايجاد تاسيسات دفع و تصفيه فاضلاب چشمه‌هاي آبگرم و معدني «هاكونه» ژاپن موجب ارتقاء ژئوتوريسم در اين مناطق شده است. در ژئوتوريسم تلاش بر اين است كه دخالت و تصرفي توسط انسان در محيط صورت نگيرد اما به ناچار اگر اقدامي صورت گرفت اين اقدام بايستي منجر به كمال در طبيعت شود. ايجاد تغيير نبايستي ناسازگاري با محيط داشته باشد و چهره منطقه را دگرگون و ناهمگون كند. در ژئوتوريسم طبيعت دائم توسط فرسايش آبي و بادي در حال تنوع و دگرگوني است. اين دگرگوني توسط خود عوامل فرسايش طبيعي شكل مي‌گيرد نه انسان. «جاناتان تور تلات» متخصص و كارشناس جئوتوريسم در مجله نشنال جئوگرافيك واژه ژئوتوريسم را بدين طريق تعريف كرده است: توريسمي كه هويت جغرافيايي يك مكان را حفظ مي‌كند و يا آن را بهتر مي‌كند. او با اين تعريف تسريع مي‌نمايد كه درآمد توريسم به حفظ محيط‌هاي طبيعي كمك مي كند و به همين منظور او توريسم پايداري كه منجر به رفع فقر از جامعه ميزبان نشود را قبول نداشته و از واژه «توريسم پايدار موفق» ياد مي‌كند. لذا او ژئوتوريسم را نوعي توريسم پايدار موفق تعريف كرده كه فراتر از توريسم پايدار است. حفظ منابع گردشگري بدون بهره‌برداري و درآمد براي جامعه ميزبان و بهره معنوي براي گردشگران بي‌معني خواهد.

نوشته شده توسط الهام حسینی در شانزدهم مهر 1386 |

    درست به کردار علف می ماند. چیزی مثل ذات رویش. مثل یک وسوسه ناپیدا در سودای جانی که خسته می شود به گرمسیر تنبلی ها و     نشستن ها. و بی تاب می شود با یک کلمه رفتن. کوتاه است و بس کافی برای هر که پنبه جانش به روغن چراغی آغشته باشد. خود کبریت است برای انبار جانی که تو باشی. شوق در قلمه پاها بالا می دود و خون سرازیر می شود در کف پاها تا آن گونه توان یابد که باید و بایست. چیزی مثل یک انگشت اشاره در جانت. دوردست ها را نشان می دهد و سر بالایی ها سخت راه از پنیر نرمتر است و سربه زیرتر.

     از پشت دره های دور اندیکا بی بی سالخورده بر سر دیواره خانه ای تو سری خورده و خرد. دست ها سایبان کرده و دور دست های شمال را می نگرد. چشمان خسته و دیرزیستش اکنون جان یافته و چونان عقابی سالخورده  کوه ها را می کاود. او که به گاه رشتن و بافتن چشمش به رنگ ها راه  نمی برد چه مشتاق اکنون برف را بر سره های دور دست زردکوه می بیند. پس کمر راست می کند و باصدایی که از سالخوردگی های دیر زیستانه اش بعید است فریاد می کند:

« آی...! بار کنید که وقت کوچه! »

برگرفته از ماهنامه سفر- مرداد ۸۶

نوشته شده توسط الهام حسینی در پانزدهم مهر 1386 |