بوی کوچ، بوی سفر، بوی راه

« آی...! بار کنید که وقت کوچه! »

شهر کاخ خورشید

کلات نادری

شهر تاریخی و مرزی کلات به فاصله 145 کیلومتری شمال مشهد در دامنه شمالی رشته کوه های مرتفع و مصفای (هزار مسجد) قرار گرفته و از مشرق به سرخس، از غرب به درگز، از جنوب بوسیله ارتفاعات هزار مسجد به مشهد و در سرتاسر بخش شمالی به کشور ترکمنستان محدود میباشد.کلات با توجه به موقعیت و وضعیت طبیعی خود همواره در طول تاریخ دارای اهمیت نظامی فراوانی بوده است و تا جایی که منابع تحقیقی نشان میدهد کلات پیش از نادر شاه افشار هم بلند آوازه و زبانزد بوده است.حصار طبیعی و مستحکم و تسخیر ناپذیر قلعه که نفوذ در آن با امکانات جنگی دوران سلاح های ابتدایی تقریباً غیر عملی بوده است، برای سرداران و عاصیان جاذبه ای قوی داشته است و در تاریخ  به موارد زیادی بر می خوریم که سلاطین و زمام داران ایران وقتی که در پیمودن خط حاکمیت خویش به بن بست میرسیده اند، آخرین چاره مقاومت را در پناه بردن به قلعه کلات جستجو میکرده اند.ظاهراً قدیمی ترین متنی که از کلات نام برده است، شاهنامه فردوسی است که در داستان فرود پسر سیاوش بارها به کلات و (چَرَم) (از روستا های فعلی کلات) اشاره شده :

                     گذر بر کلات ایچ گونه مکن              کز آن ره روی خام گردد سخن

                     ز یک سو بیابان بی آب و نم           کلات از دیگر سوی و راه چرم

                     مشو گفتم او را به راه چرم             مزن بر کلات و سپد کوه

دروازه ارغوانشاه  

در مورد این  دروازه عده ای از نویسندگان از جمله مهدی بامداد در کتاب خود (آثار تاریخی کلات و سرخس ) می نویسد:(دروازه ارغوانشاه و نیز آبادی که بنام دربند ارغوانشاه که اولی در مدخل و دومی به فاصله کمی دورتر از مدخل در داخل قلعه کلات واقع شده است، صحیح آن باید دروازه ارغون شاه و یا ارغون خان باشد زیرا کشور ایران تا کنون شاهی بنام ارغوانشاه نداشته که دروازه و آبادی بنام او شهرت  پیدا کرده باشد در کتب فارسی و غیر فارسی که راجع به کلات به تفصیل و یا به اجمال بحث شده در تمام آنها دروازه ارغوانشاه و دربند ارغوانشاه ذکر شده در صورتی که بنظر اینجانب ارغوانشاه  از  اغلاط مشهور بوده و استدلال بنده مبتنی بر این این فرض است که پس از مرگ آبا خان پسر هولاکو خان دومین پادشاه سلسله  ایلخانیان  بردارش تکو دار که بعد مسلمان شده بنام احمد موسوم گردید ،پادشاه شد. ارغون برادر زاده تکودار سلطان احمد بر ضد او قیام کرده و خود را جانشین پدر خوانده ادعای سلطنت نموده کشمکش و نزاع این دو نفر مدتی به طول انجامید . بالا خره در جنگ شدیدی که بین عمو و بردار زاده در خراسان در اطراف جلگه طوس روس داد ، ارغوان از لشکریان تکودار سخت شکست خورده با با بقیه السیف فرارا به قلعه کلات پناهنده شد (683 ه) 1284 م . و مدت ها در آنجا متحصن و مشغول قلعه داری بود. تکودار سلطان احمد چون دید که با استحکامات طبیعی کلات و همچنین استحکاماتی که ارغون خان برای پایداری و حفظ خود در آنجا ایجاد کرده بود دسترسی و دستیابی به وی قدری مشکل به نظر میرسید ، از این جهت حیله بکار برده (التیاق) سردار نامی خود که مرد چرب زبان و سیاسی بود ، برای تامین  و آوردن ارغون مامور میکند و ارغون اظهارات فرستاده تکودار را قبول میکند و با ایشان به طرف تکودار احمد می آید ولی تکودار احمد به ارغون اطمینان ندارد و ایشان را زندانی مکند چون  تکو دار احمد مسلمان شده بود یکی از زندانبانهای احمد ، ارغون را آزاد می کند و ارغون به همراه عده ای به تکودار احمد حمله میکنند و او را میکشند و خود جانشین تکودار احمد میشود.در گذشته کلات دو معبر اصلی بنام (ارغونشاه ) در مغرب و (تفته) در مشرق و سه معبر فرعی اضطراری و صعب العبور بنام  (ده چاه) (چوببست)و (کشتانه) داشته است. در مجاورت هر یک از معبر ها هم قراول خانه و استحکامات دفاعی وجود داشته که برخی آثار و بقایای آن هنوزباقی است . در حال حاضر راه ورودی به کلات از طریق تونلی انجام میشود.

 برج و باروی دربند ارغوانشاه

در حدود 200 متری بعد از کتیبه نادری و مشرف بر (دربند محله) برج و بارویی از سنگ و آجر به چشم میخورد که جایگاه مناسبی برای نظارت بر کلیه رفت و آمد ها به داخل و خارج کلات بوده است.

دکتر علی شریعتی در کتاب راهنما ی خراسان مینویسد :

(ساختمانی است آجری و دانه  دار که به شکل مخروطی ناقص به ارتفاع 35 متر از کف ژرف رود و هشت متر از کف زمین بالا رفته است . این بارو ، محل سکونت و دیده بانی قلعه بیگ بوده  و قلعه بیگی سمتی بود که تا اواسط دوران مظفر الدین شاه در این محل وجود داشته است. قلعه بیگ مامور حفاظت قلعه کلات بود و هشت آبادی درون کلات را دیده بانی می کرده و ورود به کلات و دیدن عمارت و آبادی های آن با اجازه وی بود.)بلندی قامت برج از زمینی که بر آن ساخته شده 8 تا 10 متر است و ارتفاع آن از بستر رودخانه بهبیش از  40 متر میرسد.مرحوم مجد الاسلام کرمانی که خود (ایام تبعید) در کلات به سر می برده  در کتاب سفر نامه کلات می نویسد :(در کلات رسم است که هر کس می خواهد از داخل کلات خارج شود باید بلیط خروج بگیرد و الا قراولها و مستحفظین در بند او را ممانعت می نمایند و بلیط از یک قطعه کاغذ که حاکم مینویسد خطاب به مستحفظین دربند ها که : فلانی از فلان دربند عازم است مانع او نشوید. اما از وقتی سیل ، قور و قورخانه را برد دیگر کسی به فکر تجدید این تاسیسات نیافتاده یا دیگر لزومی نداشت که بر آب رفته را از نو بر پا دارند.)امروزه از آن اتاق های دیده بانی و پلی که برج های طرفین دربند و رودخانه را به هم ربط میداده اثری نیست و تنها دوتا از برج ها همچنان بر بالای صخره ها رفت و آمد خلایق را زیر نظر دارند.

کتیبه نادری

بر دیواره سنگی سمت راست دربند ارغوانشاه کتیبه سنگی به خط نستعلیق با حاشیه و قاب های مزین به نقوش اسلیمی دیده میشود که در ارتفاع 15 متری از کف رودخانه قرار دارد.این کتیبه سنگی شامل 24 بیت شعر میباشد ، دو بیت آن فارسی و بقیه به زبان ترکی و راجع به دوره پادشاهی نادر شاه  سروده شده.کتیبه مذکور تاریخی ندارد ولی قرائن تاریخی چنین برمی آید که متعلق به سال های 1155 تا 1157 ق میباشد.

مسجد کبود

مسجد کبود گنبد در انتهای شمالی خیابان اصلی کلات واقع شده و دارای نقشه ای چهار ایوانی، گنبدی دو پوشه و مرتفع و مزین به کاشی های الوان و زیبا ، صحن نسبتا بزرگ ، شبستان وسیع و طاقنمایی میباشد که از نظر معماری بسیار با اهمیت است.برخی بنای اصلی این مسجد را متعلق به دوره سلجوقی میدانند که نادر شاه افشار هم بعدهابه نوبه خود در اطراف آن بیوتات و ایوان هایی ساخته است.در ایوان ورودی مسجد ، کتیبه ای سنگی به خط نستعلیق و جود دارد که حکایت از تعمیر مسجد در عهد فتحعلی شاه قاجار دارد. تعمیر کننده مسجد ( یلنگتوش خان) فرزند فتحعلی خان جلایر می باشد که او نیز به نوبه خوداز طریق موروثی حکومت کلات را به سال 1250 هجری قمری عهده دار بوده.خاندان جلایر سال های زیادی حکومت کلات را در اختیار  داشته اند و (طهماسب قلیخان جلایر ) مرد معروف سیاست ونظام عهد نادر از همین خانواده است.در زیر گنبد مسجد چند سنگ قبر به چشم میخورد که یکی متعلق به ( یلنگتوش خان) متوفی سال 1205 خورشیدی) و دیگری متعلق به برادرش (صید محمدخان) تاریخ 1246 هجری قمری از فرزندان فتحعلی خان جلایر حاکم کلات میباشد.در کل این مسجد در طی دوران های مختلف چندین بار مورد تعمیر و تغییر قرار گرفته است.

 بند (سد نادری)

به فاصله حدود 5 کیلومتری شمال کلات ، ساختمان بند (سد) بزرگی از سنگ و ساروج موجود است که بر روی رودخانه ژرف ساخته شده و در گذشته زمین های آن حدود را مشروب میکرده است.برخی بنای سد را به دوره سلطنت نادر و عده ای هم زمان ساخت آن را بعهده  سلجوقیان و حتی قدیمتر نسبت می دهند.ارتفاع سد از بستر رودخانه در حدود 70 متر و عرض آن بین 7 تا 2 متر است.

عمارت خورشید

به فاصله نه چندان دور از مسجد گنبد و در وسط شهر عمارت باشکوه و عظمت معروف به (قصر خورشید) قرار دارد.نقشه بنا هشت ضلعی و بر روی چهار ردیف پل سنگی به شکل هرم بر پا شده و مشتمل بر یک طبقه همکف و زیر زمین است. عمارت خورشید به کمک آجر و پوششی از سنگ قهوه ای رنگ (مایل به قرمز) در ابعاد 122 در 168 متر ایجاد شده و کتیبه ثلث بسیار زیبای (سوره النباء) به تاریخ 1160 هجری قمری دور تا دور گنبد را فرا میگیرد. تاریخ ساختمان آن در برخی نظرات و نوشته های نویسندگان و مورخین سال 1155 تا 1160 قمری است ، ولی هیچگونه نشانی تاریخ و سال دقیق بنا در آن دیده نمی شود.این عمارت دارای زیر زمینی بسیار تاریک و دارای زوایای پر پیچ  و خم است و می گویند جای خزاین نادر و به روایتی جای گردنکشان و مغضوبان دربار نادری (نوعی زندان موقت)  بوده است.دور نمای این بنا به صورت دو طبقه و شامل استوانه سنگی و برج مانند بر روی یک سازه هشت ضلعی با غرفه های بزرگ و کوچک و طاقنماهایی است.ارتفاع کف آن تا زیر گنبد 17.4 متر و ابعاد فضای فوق 11 در 11 متر است که امروزه بوسیله چهار  ورودی با ایوان های چهار گانه آن ارتباط پیدا میکند.در مجموع این عمارت در گذشته به مقبره شهرت داشته و در دوران سلطنت قاجاریه توسط امرای محلی از آن به عنوان (حاکم نشین) استفاده می شده و احتمال دارد عنوان (کاخ) یا (قصر) نیز از آن دوره به بعد به آن داده شده باشد.

آبادی خشت

 آبادی خشت به فاصله  7 کیلومتری شمال گنبد  کبود  واقع شده و نام خود را از آجرهای (خشت ها) بکار رفته در ساختمان های این ده گرفته و به همین نام شهرت یافته است. نادر پس از انتخاب این آبادی به عنوان گنج خانه خود، در آن عمارت محکمی ساخته و عده ای را بعنوان محافظ به پاسداری از آن برگزیده است.در قریه خشت همچنین آب انبار های بسیاری وجود دارد که با آجر و ساروج ساخته شده و در تمام سال برای آب آشامیدنی از آن استفاده میشده است.

+ نوشته شده در  چهاردهم اردیبهشت 1387ساعت 13:36  توسط حسینی   |