زمین‌گردشگری یا ژئوتوریسم از دو بخش ( ژئو ) و ( توریسم ) تشکیل شده‌است بخش ژئو جاذبه‌های زمین شناسی، ژئومورفولوژی و میراث معدن کاری را شامل می‌شود و بخش توریسم آن به عنوان موضوعی چند رشته‌ای، تمامی زیرساخت های صنعت گردشگری از جمله تفسیر، مدیریت، اقامت، تورها و... شامل می‌شود و برخلاف اکوتوریسم که جاذبه های طبیعت جاندار را در مرکز توجه قرار داده است، این صنعت بطور کلی با جاذبه های طبیعت بی جان سروکار دارد . ( نکوئی صدری، ۱۳۸۸ ، ص211 )

       درسال 1899 اولین سمینار بین المللی توریسم در لندن برگزارشد و درهمان زمان برای اولین بار در زبان انگلیسی  استندال  درکتاب " خاطرات یک تور " این واژه را بکار برد. مخاطبان ژئوتوریسم نه تنها متخصصان و کارشناسان زمین شناسی، بلکه گردشگران عادی و علاقمندان طبیعت هستند . در جریان فعالیت‌ های ژئوتوریسمی، بازدید کنندگان ضمن بازدید از پدیده‌ های زیبا و ویژه زمین شناسی، با مبانی پیدایش آن ها آشنا شده اهمیت وجودی آن ها را درمی‌یابند .( وبگاه ژئوتوریسم ایرانwww.gsi.ir   )

       ژئوتوریسم از علوم ژئومورفولوژی، ژئوتكنیك، ژئوفیزیك زمینی، ژئوشیمیایی و كلیماتولوژی بهره برده و كارشناسان علوم زمین و علاقه مندان به طبیعت را برای بازدید از جاذبه های زمین دعوت می كند. حفظ محیط زیست و چشم اندازهای آن، عدم تغییر و خودداری از دخالت انسان در بر هم زدن چهره زمین از اهداف اصلی ژئوتوریسم است. ژئوتوریسم زیرمجموعه توریسم پایدار بوده و هدف آن حفظ منابع گردشگری در مقاصد است. یعنی هدایت گردشگران به نحوی كه محل مورد بازدید برای نسل های آینده هم همانطور باقی مانده و قابل استفاده باشد. ژئوتوریسم این امكان را برای محققان و بهره برداران به وجود آورده است كه بتوانند محیط را بهتر و كیفیت بازدید را ارتقاء دهند به طوری كه دخالت انسان در زمین منجر به نشان دادن برجستگی ویژه و تازه ای از طبیعت گردد. تبدیل كارخانه كنسروسازی خلیج «مونته ری» در كالیفرنیا به آكواریوم بزرگ دریایی، ایجاد تاسیسات دفع و تصفیه فاضلاب چشمه های آبگرم و معدنی «هاكونه» ژاپن موجب ارتقاء ژئوتوریسم در این مناطق شده است. در ژئوتوریسم تلاش بر این است كه دخالت و تصرفی توسط انسان در محیط صورت نگیرد، اما به ناچار اگر اقدامی صورت گرفت این اقدام بایستی منجر به كمال در طبیعت شود. ایجاد تغییر نبایستی ناسازگاری با محیط داشته باشد و چهره منطقه را دگرگون و ناهمگون كند. در ژئوتوریسم طبیعت دائم توسط فرسایش آبی و بادی در حال تنوع و دگرگونی است. این دگرگونی توسط خود عوامل فرسایش طبیعی شكل می گیرد نه انسان .

       جاناتان تور تلات متخصص و كارشناس ژئوتوریسم در مجله نشنال جئوگرافیك واژه ژئوتوریسم را بدین طریق تعریف كرده است: توریسمی كه هویت جغرافیایی یك مكان را حفظ می كند و یا آن را بهتر می كند. او با این تعریف تسریع می نماید كه درآمد توریسم به حفظ محیط های طبیعی كمك می كند و به همین منظور او توریسم پایداری كه منجر به رفع فقر از جامعه میزبان نشود را قبول نداشته و از واژه «توریسم پایدار موفق» یاد می كند. لذا او ژئوتوریسم را نوعی توریسم پایدار موفق تعریف كرده كه فراتر از توریسم پایدار است. حفظ منابع گردشگری بدون بهره برداری و درآمد برای جامعه میزبان و بهره معنوی آن برای گردشگران بی معنی خواهد بود.

عدم استقبال مردم از سفر با تور در كشور جهت دیدار از جاذبه های اكوتوریستی و پدیده های ژئوتوریسم می تواند در درازمدت به دلیل عدم اطلاع كافی از اهمیت و ارزش پدیده ها و آثار طبیعی، نوع استفاده و هجوم بدون كنترل و نظارت شهروندان منجر به تخریب منابع گردد. در همین راستا بود كه در گردهمایی جهانی توریسم در برزیل «لوئیس اینا سیلولولا داسیلوا» رییس جمهور برزیل برای اولین بار از واژه «توریسم خوب» یاد كرد. یعنی گردشگری كه منجر به رفاه بیشتر اهالی محلی شود و به صورت محسوس و مستقیم در رفاه اجتماعی آن ها نقش داشته باشد تا آنان اثرات توریسم را دریافت كرده و در حفظ هرچه بیشتر و بهتر محیط و منابع گردشگری بكوشند. ژئوتوریسم تلاش دارد تا از طریق ایجاد و تعریف ژئوپارك ها، دیدار از جاذبه های زمین را ساماندهی و هدفمند نموده و از تخریب آثار توسط انسان جلوگیری نماید.

       در توریسم طبیعت گرا نظر والنتین ۱۹۹۲ از فضاهای طبیعی و یاک م و بیش آلوده نشده با هدف نگرش به مناظر، صحنه ها، گیاهان و جانوران منطقه بازدید می شود وعکاسی و کمپینگ و راه پیمایی به قصد تفریح و غنای علمی و فرهنگی و ماجراجویی از فعالیت ها و اهداف آن است. بنا به تعریف دائره المعارف وبستر، اکوتوریسم شامل مسافرت به نواحی طبیعی و با جاذبه های اکولوژیکی است که تحت هدایت و راهنمایی و بقصد مشاهده حیات وحش و فراگیری درباره محیط پیرامون صورت می گیرد. بنابراین اگر یک اکوتوریست به دنبال اکوسیستم و جاذبه های شناختی آن است یک ژئوتوریست نیز بدنبال مشاهده جاذبه های زمین شناسی و زمین پیکر شناسی و حتی موزه های معدنی در کشور مقصد است . می توان ژئوتوریست را در قالب توریسم اکتشافی، تجربی، ماجرا جو و تحقیقی نیز طبقه بندی نمود (استنتاج از رده بندی کوهن از تیپولوژی نقش های جهانگردی ۱۹۷۴ و طبقه بندی پرزکلاوسکی ۱۹۹۳). در طبقه بندی کلاسیک جهانگردی، که با هدف شناخت انجام می‏گیرد، می توان ژئوتوریسم را در زمره توریسم آموزشی نیز جای داد. اشتغال، حمایت از محیط زیست، درمان افسردگی، جلوگیری از تخریب جاذبه های بوم شناختی و زمین شناختی از جمله منافع آن است که به توضیح آن می پردازیم:

       زمین گردشگری در جهان بصورت اولیه توسط آدام سدویک در انگلستان آغاز شد و تاریخ این اقدامات اولیه به قرن ۱۷ و ۱۸ انگلستان بازمی گردد و بصورت آکادمیک در جهان امروزی به سال ۱۹۹۵ میلادی یعنی تاریخ ارائه نخستین تعریف ژئوتوریسم درجهان توسط تام هوز از انگلستان بازمی گردد.  وی ژئوتوریسم را بازدید زمین شناختی و ژئومورفولوژیک نه بصورت صرفا زیبایی شناختی بلکه فراتر از این نگاه بطور مفصل تعریف کرد.

       موضوع گردشگری زمین شناختی و حفظ میراث زمین رسماً از زمانی مطرح شد که یونسکو با معرفی یک عنوان جدید در علوم زمین تحت عنوان ژئوپارک از سازمان‌ها و مراکز زمین‌شناسی کشورهای مختلف دعوت به همکاری در این زمینه نموده‌ است .

     با ورود واژه طبیعت بی جان برای تمیز ژئوتوریسم از اکوتوریسم که در نهایت منجربه تعریف ژئوتوریسم در ایران در سال ۱۳۸۵ گردید. این اصطلاح به همت نکوئی صدری معنی بیشتر و قابل فهمتری را پیدانمود و فصل جدیدی از توسعه مفاهیم این صنعت و حفاظت از آن در ایران ایجاد نمود .

       دراین نوع گردشگری افراد بیشتر به قصد آموزش یا به منظور یک سفر علمی به نقطه ای سفر می کنند ژئو توریسم با توانایی خود درآموزش زمین شناسی می تواند هدف گردشگران متخصص ودانش پژوه در این رشته باشد . بدیهی است به واسطه نوع خاص مخاطب دراین گردشگری حفاظت از محیط زیست و ساختارهای فرسایشی یکی از بدیهیات این نوع گردشگری خواهد بودکه خود مزیت این صنعت را نیز نشان می دهد.  گردشگران طبیعت گردی  خواسته یا ناخواسته  برای دیدن مناظر و طبیعت زیبا به نوعی درکنار ژئوتوریسم قرارمی گیرند.  گردشگران ورزشی  جهت کوهپیمایی و صخره نوردی یکی از گردشگران ثابت در این صنعت به حساب می آیند .گردشگران سلامت با استفاده از چشمه های آب گرم ولجن درمانی به نوعی در زمره گردشگران این صنعت محسوب می شوند .

       در جهان مدرن امروزی تام هوز از انگلستان نخستين تعريف علمي خود را از ژئوتوريسم در سال 1995 بصورت ذيل ارائه كرد: « ژئوتوریسم ارائه امکانات خدماتی و تفسیری به منظور قادر ساختن گردشگران به کسب دانش و درک زمین شناسی و ژئومورفولوژی (با مشارکت آن ها در توسعه علوم زمین)، فراتر از درک صرفاً زیبایی های محض یک مکان است» . ( نیوسام، دیوید و راس داولینگ ، 1387 ، فصل اوّل- ترجمه بهرام نکوئی صدری ،ص 465 تا 499 )

       توسط سه کشوربرزیل ، استرالیا و انگلستان جداگانه برای این واژه تعاریفی وجود دارد ولی یکی از چهار تعریف معتبر جهان دراین خصوص که نخستین و معتبرترین تعریف زمین گردشگری ارائه شده در ایران است در سال 1388  توسط نکوئی انجام شده است .

" گردشگری دانش محوری است که از تلفیق میان رشته‌ای صنعت گردشگری با حفظ و تفسیر جاذبه‌های طبیعت بی جان - همراه با مسایل فرهنگی مرتبط با آن ها - در قالب ژئوسایت به عموم مردم بوجود می آید."   ( نكوئي صدري ، 1388 ، ص 23 )

     جاناتان تورتولوت- سردبیر مجله مسافران ملی جغرافیایی ( ناشنال جئوگرافی ) و روزنامه نگار   بخش توریسم پایدار، هرنوع میراث را به شرط استفاده پایدار برای ارتقاء رفاه مردم و هویت مکانی ژئوتوریسم نامگذاری کرده است و افزودن پیوند " ژئو" بصورت حربه تبلیغاتی برای جلب نظر جامعه آمریکا به مفهوم پایداری بوده است . مضمون این تعریف فقط در ایالات متحده امریکااز سال 2002 میلادی گسترش یافته است و در سطح جهانی در میان زمین شناسان و ژئومورفولوژیست ها فاقد اعتبار علمی است .

     به تعبیر داولینگ وینوسام ژئوتوریسم باپیشوند زمین، مربوط به ژئومورفولوژی، چشم اندازهای طبیعی و اشکال موجود درسطح زمین ، فسیل ها ، سنگ ها وکانی هاست وهمراه با آن ، بر درک فرآیندهای بوجود آورنده و درحال شکل دهی به چنین عارضه هایی تاکید دارد.

     گردشگری یکی از عوامل اصلی توسعه پایدار در سطوح اقتصادی، اجتماعی ، فرهنگی زیست محیطی است. ژئوتوریسم زیر مجموعه توریسم پایدار بوده و هدف آن حفظ منابع زمین گردشگری و توسعه گردشگری در مقاصد است. یعنی هدایت گردشگران به نحوی که ژئوسایت مورد بازدید برای نسل‌های آینده حفظ و قابل استفاده باشد.

       در سال 1991 انجمن بین المللی  اکو توریسم  یا TIES  ، ژئوتوریسم را به  صورت " سفری مسئولانه و آگاهانه به  نواحی طبیعی که با حفاظت از محیط  و ایجاد  خیر و رفاه  برای مردم  محلی همراه است " تعریف کرد . در صنعت ژئوتوریسم پدیده های زمین شناسی از زوایای مختلف مورد بررسی قرار می گیرد . حفظ محیط زیست و چشم اندازهای آن، عدم تغییر و خودداری از دخالت انسان دربرهم زدن چهره زمین از اهداف اصلی ژئوتوریسم است .

تاریخچه ژئوتوریسم در ایران

       سابقه ژئوتوريسم در ايران به سال 1387 برمي گردد . در آن زمان آقاي مهندس محمدحسن نبوي در هيجدهمين گردهمايي علوم زمين با ارائه مقاله گردشکري زمين شناسي، به معرفي اين شاخه از اکوتوريسم ايران پرداخت. پس از اين پيشنهاد عليرضا امري کاظمي- فرد تواناي جامعه زمين شناسي کشور با جديت تمام موضوع ژئوتوريسم ايران را دنبال کردند. به طوري که در سال 2002 در کنفرانسي در استراليا با ارائه مقاله اي تحت عنوان معرفي ژئوتوريسم ايران به معرفي اين رشته جديد از توريسم پرداخته است. تاکنون کارهاي ديگري نيز توسط مجري طرح ژئوتوريسم کشور انجام شده که به شرح زير مي باشند:

  • تهيه برنامه بررسي پديده هاي زمين شناسي به منظور معرفي اين پديده ها و فراهم نمودن زمينه هاي ثبت در فهرست ژئوپارک هاي يونسکو، از سال 1379 تاکنون اکثر نقاط با اهميت کشور در اين زمينه شناسايي و معرفي شده است.
  • آغاز طرح ژئوتوريسم کشور، 1380.
  • ارائه مقاله آغازي بر ژئوتوريسم ايران، 1381.
  • تهيه نخستين اطلس ژئوتوريسم ايران ( اطلس ژئوتوريسم قشم )، 1383.
  • ارائه مقاله نگاهي به مفاهيم ژئوپارک ميراث زمين شناسي و ژئوتوريسم و بررسي جايگاه ايران در اين زمينه، 1385.
  • شرح پتانسيل هاي ژئوتوريسم ايران در يکي از فصول کتاب «Geotorism» از انتشارات معتبر Elsvier انگلستان که توسط Dowling Ross و David Newman در سال 2006 تدوين شده است . اين کتاب اولين کتابي است که بطور کامل و اصولي ژئوتوريسم را مورد بحث و بررسي قرار مي دهد و هم اکنون در دانشگاه هاي استراليا و انگلستان تدريس مي شود.

       اخيراً نيز چند مقاله با عنوان ژئوتوريسم بزرگ ترين نودول هاي آهکي ايران  1384 و ژئوتوريسم کوه سوخته اميديه 1385، توسط رحماني و همکاران در زمينه ژئوتوريسم حوضه زاگرس ارائه شده است. همچنين پژوهشگران دانشگاه شيراز و دانشگاه چارلز کشور چک در سال 2006 بزرگ ترين غار نمکي دنيا را از جزيره قشم گزارش کرده اند.